|
|
Dr.
Ceyhun İRGİL - Dr. Alper CAN
1915’ten bugüne uzanan Ermeni portreleri arasında bu
kez karşımızda, çok katmanlı kimliği ve üretimiyle öne çıkan bir isim var:
yönetmen, oyuncu ve yapımcı Serge Avedikyan. Onun hikâyesi yalnızca bir
sanatçının biyografisi değil, Bursa’nın Sölöz köyünden Fransa’ya, oradan
Sovyet Ermenistanı’na ve yeniden Avrupa’ya uzanan parçalı bir hafıza
atlasıdır.

Avedikyan, geçmiş ile bugünü birbirine bağlayan zincirin güçlü halkalarından
biri olarak hem kişisel hem de kolektif hafızanın izini sürer. Bir
söyleşisinde, bir gün bir Türk yönetmenin “reel politiğin ötesine geçerek
geçmişi pozitif bir şeye dönüştürmesini” arzuladığını belirtir ve şu çarpıcı
değerlendirmeyi yapar: “Bizim konuya yaklaşımımız neredeyse saplantılı,
çünkü bir şeyin eksikliğini çekiyoruz ve adaletsizlik var. Diğer tarafta
bilgi ve netlik eksikliği söz konusu. Biz Ermenilerin patolojisi
Türklerinkinin tam tersi ve eğer işleri yoluna koymazsak diyalog kurmak
imkânsız olacak.” Bu sözler, onun sanatının da temel eksenini oluşturur:
yüzleşme, diyalog ve hafızanın onarımı.
Parajanov’un İzinde Bir Sanatçı
Avedikyan’ın uluslararası alanda en çok bilinen çalışmalarından biri,
yönettiği ve başrolünü üstlendiği The Parajanov Scandal filmidir. Film,
Sovyet-Ermeni sinemasının sıra dışı ismi Sergei Parajanov’un hayatına
odaklanır. Avedikyan’ın ‘manevi babam’ olarak
tanımladığı Parajanov ile fiziksel ve sanatsal benzerliği sıkça vurgulanır.
Parajanov’un kolaj estetiği ve parçaları birleştirerek bütüne ulaşma
yaklaşımı, Avedikyan’ın sinemasında da karşılık bulur. Bu bağ yalnızca bir
ustaya saygı değil, aynı zamanda Ermeni sanat geleneğinin sürekliliğine
yapılan bilinçli bir göndermedir.

Sergey Avedikyan The Parajanov Scandal filminde
Sölöz: Başlangıç Noktası Avedikyan’ın
baba tarafı, Bursa’nın Orhangazi ilçesine bağlı Sölöz köyüne uzanır. 20.
yüzyıl başında dört bini aşkın Ermeni ve Rum’un yaşadığı, ipek ve kumaş
ticaretiyle öne çıkan bu yerleşim, aynı zamanda yazar Hagop Ochagan’ın da
doğum yeridir. Ochagan’ın yazdığı Ermeni Edebiyatı’nın Panoraması adlı eser
Ermeni okullarında okutulmuştur. 1900 doğumlu
dedesi Avedis Avedikyan, 1915 tehciri sırasında ailesiyle Konya’ya sürüldü.
Avedikyan’ın aktardığına göre Konya bir süre için vali Celal Bey’in koruyucu
tutumu sayesinde görece güvenli bir yer olmuştu. Ancak 1915 sonbaharında bu
koruma kalkar. Aile, söylentilere uyarak dağılma stratejisini benimser ve
savaş sonuna kadar Konya’da kalır. 1919’da
Sölöz’e dönen aile, 1922’de Yunan birliklerinin çekilmesi ve millî
mücadelenin seyrinin değişmesiyle üçüncü kez göç etmek zorunda kalır. Gemlik
limanından Bulgaristan’a, oradan Fransa’ya uzanan yolculuk başlar.
Avedikyan, 1987, 2003 ve 2007 yıllarında kamerasıyla Sölöz’e döner. Bu
ziyaretlerin ürünü olan We Drank the Same Water (Aynı Suyu İçtik) adlı
belgeseli, Sölöz'deki yaşamının izlerinin ve uzun bir içsel yolculuğun
yansımasıdır.

1987 yılında Bursa Sölöz Köyüne film çekimi için geldiğinde Sölöz köyü
Anne Tarafı: Sivas’tan Yunanistan’a
Anne tarafından büyükannesi Alice Tateossyan (Chorig), 1914 ya da
1915’te Sivas’ta doğar. Amerikalı misyoner Mary Graffam tarafından vaftiz
edilir ve Yunanistan’a götürülür. Avedikyan’ın aktardığına göre
büyükannesi, Graffam’ı öz annesi gibi görür. 1921’de ölüm döşeğinde “elveda
anne” diyerek vedalaşır. Bu kişisel anlatı, Ermeni yetimlerin yaşadığı
dramatik kopuşun simgesidir. Alice Tateossyan 1922’de Yunanistan’a geçer.
16 yaşında, fotoğraflar arasından seçtiği Parisli Mesrob Papazyan ile
evlenir.

Akhpar’ın Oğlu Avedikyan’ın babası
Grégoire, 1930’da Marsilya’da doğar. Ancak aile 1947 sonrası Sovyet
Ermenistanı’na göç eder. Serge Avedikyan 1 Aralık 1955’te Erivan’da dünyaya
gelir. Sovyet Ermenistanı’nda diasporadan gelenlere ‘Akhpar’ denir. Bu
kimlik hem aidiyet hem de yabancılık duygusunu içerir. Avedikyan,
çocukluğunu kültürel olarak zengin fakat politik olarak kapalı bir ortamda
geçirir. Beatles ve Rolling Stones dinleyen, annesinin teşvikiyle düzenli
sinemaya giden bir gençtir. 1970’te Fransa’ya
geçtiğinde Sovyet pasaportunu kaybetmiş, henüz Fransız vatandaşlığı
almamıştır. Kendini ‘devletsiz’ hisseder. Ancak bu durum, onun için bir
özgürlük alanına dönüşür: “Seçmek zorunda kalmayarak özgürlüğümü elimde
tutmak istiyorum.” 1982’de Jacques Kébadyan ve
Georges Kiledjyan ile birlikte Armenian Audiovisual Association’ı kurar.
1980’ler boyunca Ermeni hafızasına ilişkin çok sayıda belgesel Fransız
televizyonlarında yayımlanır. Yönetmen Avedikyan
aynı zamanda Fransız kamuoyuna Ermeni sinemasının Henrik Malyan, Artavazd
Pelechyan, Frunze Dovlatyan ve Atom Egoyan gibi önemli isimlerini tanıtır.
Bu çaba yalnızca sinemayla ilgili bir tanıtım değil, kolektif belleğin
yeniden inşasıdır.
Avedikyan ailesi 1960
yılında Ermenistan’dayken. Soldan sağa: Serge’nin kız kardeşi Marguerite,
büyükbabası Avedis, büyükannesi Aghavni, annesi Suzanne, babası Gregory ve
Serge
Diyalog Arayışı
Serge Avedikyan, Ermeni-Türk diyaloğunu kişisel bir görev gibi ele
alır. Sınırlar ve bayraklara mesafeli yaklaşımı, kökenle bağ kurma çabasını
kolaylaştırır. Geçmişin travmasını bugünün iletişim kanallarına taşımaya
çalışır. Onun hikâyesi 1915’ten bugüne uzanan
kırılmaların, göçlerin ve kimlik arayışlarının aynasıdır. Bursa’nın Sölöz
köyünden Fransa’ya, Erivan’dan yeniden Avrupa’ya uzanan bu yolculuk,
yalnızca bir ailenin değil, bir yüzyılın hafızasıdır.
Kaynakça • Yegavyan, Tigran. Serge Avedikyan ile söyleşi.
https://hyetert.org/2018/06/02/ermeni-yonetmen-serge-avedikyanin-bursadan-fransaya-uzanan-hikayesi/
• Avedikyan, Serge. The Parajanov Scandal (Film) ve We Drank the Same Water
(Belgesel film). • https://www.ivi.tv/uz/person/serzh-avedikyan •
https://aurorahumanitarian.org/en/serge-avedikian-1
|