|
|
|
Bursa Yazma ve
Eski Basma Eserler Kütüphanesi
|
||
Bursa'da Kütüphaneler
|
Hakan Anameriç Arş. Gör. (Ankara üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü anameric@humanity.ankara.edu.tr
T.C. Kültür
ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler Genel Müdürlüğü bünyesinde bulunan Bursa İl
Halk Kütüphanesi Müdürlüğü’ne bağlı olarak hizmet vermekte olan Bursa Yazma
ve Eski Basma Eserler Kütüphanesi, Yıldırım Bayezit döneminde İne Bey (Eyne
Bey) tarafından inşa edilen İne Bey (Eyne Bey) Medresesi bünyesinde yer
almaktadır. Bursa ve çevresinde Türk kültürünün değerli el yazması kitapları
ve bazı Arap harfli basma eserlerini bünyesinde toplayarak; bu eserlerin
kayıt, katalog, sınıflama ve diğer teknik işlemlerini yaparak kullanıma
sunan kütüphane, ülkemizin Süleymaniye ve Millet yazma eser kütüphanelerinin
ardından üçüncü büyük kütüphanesi durumundadır.
XIV.
yüzyıldan itibaren özellikle Anadolu ve diğer Doğu ülkelerinden gelen bilim
adamı, sanatçı, tüccar ve dervişler Bursa’da canlı bir kültür hayatı
oluşturmuşlardır. 1326’da Osmanlı Beyliği’nin başkenti olan Bursa, o dönem
için Osmanlı bilimsel yaşamının da başkenti durumunda olmuştur. Söz konusu
bilim ve kültür ürünlerinin gelecek nesillere aktarılmasında önemli işlevi
olan el yazmaları ve diğer eserlerden günümüze kadar gelebilenler tarihi İne
Bey Medresesi’nde korunmaktadır. İne Bey Medresesi içerisinde yer alan
kütüphane ise; Osmanlı tarihinde bilinen ilk medrese kütüphanesi olarak da
önemli bir özelliğe sahiptir. Bursa’da birçok ayrı vakıf koleksiyonu halinde
hizmet vermekte olan Orhan, Ulucami, Haraççıoğlu, Hüseyin Çelebi vb.
kütüphaneler 1948 yılında Bursa Umumi Kütüphanesi adıyla tek bir kurum
altında toplanmıştır. Bu kurum 1962 yılında Bursa İl Halk Kütüphanesi adını
almıştır.
Bursa’da Osmanlı
Devleti döneminde yapılan “Dersaadet ile Vilayat-ı Osmaniyye’de Bulunan
Kütübhanelerin Esamisiyle Kütüb-i Mevcude ve Mevkufe Mıktarları” adı ile ve
hazırlayıcısı belli olmayan bir çalışmada Hüdavendigar (Bursa) Vilayeti’nde
16 kütüphane vardır. Bu kütüphanelerden 6 tanesi Bursa ilinde bulunmaktadır.
İne Bey Kütüphanesi dışındaki kütüphaneler, Cami-i Kebir, Orhan, Cizyedar,
Eşrefzade, İsmail Hakkı, Bahaettin Efendi, Mısri ve Mevlevihane
Kütüphaneleridir. Bu belgeye göre kuruluş tarihi belli olmayan İne Bey
Kütüphanesi’nde 1294 kitap mevcuttur. Vilayete bağlı diğer merkezlerindeki
kütüphaneler ise; kütüphanelerin dağılımı, Karasi’de Hacı Mehmet Efendi,
Hacı Şuuri Efendi, Cengeli Hacı M. Ağa; Bigadiç’te Koca İsmail Ağa,
Sındırgı’da Hafız Sadık Efendi, Karahisar’da (Afyon) Gedik Ahmet Paşa ve
Recep Efendi, Bilecik’te Akmescit ve Sultan Orhan, İnegöl’de İshak Paşa,
Söğüt’te Cami-i Kebir, Yenişehir’de Gazi Süleyman Paşa, Kütahya’da Vahit
Paşa, Molla İbrahim Efendi, Zeytinzade Efendi ve Abdullah Rüştü Efendi
Eskişehir’de Gazi Mustafa Paşa, Uşak’ta Ayıntabi ve Gediz’de Hacı Mehmet
Efendi şeklindedir.
Bursa Yazma ve
Eski Basma Eserler Kütüphanesi binası daha önde de değinildiği gibi XIV.
yüzyılda inşa edilmiş tarihi bir binadır. Bina yukarıdan bakıldığında “T”
harfi görünümündedir. Bina, XVII. yüzyılda tamir görmüş ve bugünkü durumuna
getirilmiştir. Ancak uzun süre boyunca tamir görmediği için binanın
kapıları, çatısı ve duvarlarının bir bölümü oldukça hasar görmüştür. İne Bey
Medresesi ve kütüphanesi, Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde başkentte
kurulan Ali Paşa, Gülçiçek Hatun, Molla Fenari, Vaizziye, Yıldırım gibi
önemli eğitim-bilim kurumları olan medreselerden de biridir.
Kütüphanenin
dermesi, 1948 yılında yapılan çalışmayla Bursa’da diğer kütüphanelerde
bulunan eserler bir araya getirilmiş, sınıflaması ve envanteri yapılarak
“Basma Kitaplar” ve “El Yazması Kitaplar” olmak üzere iki temel bölüme
ayrılmıştır.
Basma Kitaplar; kendi
içerisinde “Arap harfli basma kitaplar” ve “Latin harfli basma kitaplar
olarak iki kısımda değerlendirilmiştir. Kütüphanenin bu bölümünde Arap
harfli basma kitaplar arasında ilk Türk matbaacısı olan İbrahim Müteferrika
matbaasında basılan eserlerden 1928 Harf Devrimi’ne kadar olan döneme ait
birçok eser yer almaktadır. Bunun yanı sıra Paris, Roma, Viyana gibi Avrupa
şehirlerinde Kahire ve Kazan gibi Ortadoğu ve Kırım’da basılmış olan eski
harfli Türkçe eserler de bulunmaktadır. Bu bölümde yer alan Latin harfli
eserler ise daha çok temel danışmak kaynakları olan bibliyografya, katalog,
lügat, ansiklopedi gibi kaynaklardır.
El yazması kitaplar ise;
Bursa’da 1948 yılından önce Orhan Kütüphanesi, Haraççıoğlu Kütüphanesi,
Hüseyin Çelebi Kütüphanesi, Kurşunizade Kütüphanesi, Ulu Camii Kütüphanesi,
Milli Kütüphane, Halkevi Kütüphanesi ve Genel Kütüphane olarak hizmet veren
sekiz farklı kütüphanenin dermelerinin birleştirilmesi sonucunda
oluşturulmuştur. Bursa Yazma ve Eski Basma Eserler Kütüphanesi’nde 2000-2001
yılı verilerine göre basma ve el yazması olarak toplam 26.162 eser
bulunmaktadır. Bu eserlerin 8.373’ü el yazması, 17.789’u ise matbu eserdir.
Kütüphanede XVII. yüzyılda Fahrettin Razi
tarafından yazılan ve felsefi yorumların yer aldığı el yazması,
Katip
Çelebi’nin 1730 tarihli Cihannüma adlı eseri, Osmanlı döneminde basılan ilk
atlas ve VIII. yüzyıla ait Kur’ân-ı Kerim sayfası gibi birçok tarihi kitap
bulunmaktadır. Bunun yanı sıra kentte çıkarılan
ilk gazete olan Hüdavendigar Gazetesi’nin 19 Şubat 1869 tarihli ilk sayısı
da yine kütüphanede bulunan eserler arasında yer almaktadır.
Kütüphane
dermesinin çeşitliliği ve genişliği nedeniyle hemen her türlü kullanıcıya
hizmet verebilecek konumdadır. Kütüphane genellikle tarih, dil bilim, din
bilim, arşiv, kütüphanecilik ve felsefe konularında araştırma yapan
kullanıcılar için önemli bir bilgi merkezi konumundadır. Kütüphane yabancı
uyruklu kullanıcılar için de kullanıma açıktır. Bu kullanıcılar ilgili
kurumlardan alacakları gerekli izinler ile kütüphaneyi kullanabilmektedir.
önemli sayıda yazma eser bulunan kütüphanede son yıllarda yapılan
çalışmalarla, yazma eserlerin elektronik ortama aktarılması çalışmaları
başlatılmıştır.
Bursa Yazma ve
Eski Basma Eserler Kütüphanesi için T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
tarafından Bursa İl Halk Kütüphanesi’ne ayrılan ödenek kullanılmaktadır. Bu
ödeneğin yanı sıra bağış yoluyla toplanan maddi kaynak ile kütüphanenin
gereksinim duyduğu teknolojik araç-gereç alınmaktadır.
Kütüphanede biri
meslekten olmak üzere iki kütüphane memuru görev yapmaktadır. Bursa Yazma ve
Eski Basma Eserler Kütüphanesi, Bursa İl Halk Kütüphane bünyesinde hizmet
verdiği için kütüphanenin yöneticisi halk kütüphanesi müdürüdür. Kütüphane
ile ilgili tüm işleri bu iki kütüphane memuru yapmaya çalışmaktadır.
Türkiye’nin önemli
yazma eser kütüphanelerinden biri olan Bursa Yazma ve Eski Basma Eserler
Kütüphanesi, daha iyi hizmet verebilmesi için zamanla zarar gören bölümleri
tarihi dokusu da göz önüne alınıp onarılarak, değerli el yazması ve basma
eserlerin daha uygun koşullarda saklanıp kullanıma sunulması gerekmektedir.
Kütüphanede bulunan bilim ve kültür eserlerinin daha uzun yıllar kullanıma
açılması ve daha sonraki nesillere de aktarılması amacıyla koruma ve saklama
(prezervasyon ve konservasyon) çalışmalarının devam ettirilmesi ve bu konuda
eğitimli kişilerin kütüphaneye atanması da gerekmektedir. Kaynakça Kurmuş, S.
Ömer. (2002). Bursa Yazma ve Eski
Basma Eser Kütüphanesi. Bursa: Bursa Valiliği İl Halk Kütüphanesi
Müdürlüğü. Ötüken Adnan.
(1962). “Eski Bir Defter60 Yıl Önceki Kütüphaneler”,
TKDB 11 (3-4): 156-179. Soysal, Özer. (1998). Türk Kütüphaneciliği – II: Belgeler Kütüphane Türleri, Görevlendirme İlkeleri. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı |
