Murat Başlar, BAY Projesi Koordinatörü, mbaslar@bayprojesi.org
Berkay Dinçer, İÜ Arkeoloji Bölümü Yüksek Lisans Öğrencisi, berkay@paleoberkay.cjb.net

     Bursa Arkeolojik Yerleşmeleri (BAY) Projesi; Bursa’nın yok olup gitmeye yüz tutmuş onbinlerce yıllık kültürü içinde barındıran arkeolojik kalıntı ve yerleşmelerini yerel bir envanter altında toplamak, bu bilgileri ulusal ve yerel kamuoyu ile paylaşmak için çalışmalarını sürdürmektedir.  

     Kentimizde arkeolojik varlıkların envanteri bugüne kadar yapılmamış ve bu konu ile ilgili kapsamlı bilgi, veri ve döküman oluşturulmamıştır. Özellikle son 30 sene içinde ilimizde ve ülkemizde yapılaşmanın giderek yoğunluk kazanması, tarımın makineleşmesi ve aynı zamanda kanunsuz yapılan kazıların da artması tahribatı korkunç boyutlara ulaştırmıştır (Efe 2000). Durum böyle iken bir çok yerleşme gerek doğa, gerekse insan elinin neden olduğu tahribatla karşı karşıya kalmakta, zamanla yok olmaktadır. Bu tahribata karşı ve bu emanetleri korumaya yönelik öncelikle yapılabilecek en önemli çalışma, kültürel verilerin yerel bir veri tabanı yapısı içinde toplanması ve derlenmesidir (TAY Projesi 1998). Acilen envanter çalışmalarının gerçekleştirilmesi, yerleşmelerde tahribatın (tarım, yapılaşma, kaçak kazı, vb.) önlenmesi ve bu konuda halkın bilinçlendirilmesi gerekmektedir.  

     Ülkemizde Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri (TAY) Projesi, ilimizde Bursa Arkeolojik Yerleşmeleri (BAY) Projesi bu önemli açığı kapama görevini üstlenmiştir. BAY, bir yandan Bursa ili sınırları içerisindeki arkeolojik yerleşmelere yönelik saldırıları izleyip kamuoyuna duyururken, diğer yandan da TAY Projesi'nin merkezî veri tabanına, bu veri havuzunun güncellenmesine katkıda bulunmaktadır. 

     BAY Projesi, Bursa arkeolojik yerleşmelerinin envanterini oluşturmak için sistemli biçimde çalışmalarına devam ediyor. 2004 yılında yayına sokulan BAY internet sitesinde (http://www.bayprojesi.org) Neolitik, Kalkolitik, İlk, Orta ve Son Tunç Çağ’larına ait yerleşme bilgilerini yayınlanmaktadır. 

BAY Projesinin Kent Müzesindeki tanıtım Sunumu

     TAY Ne Yapıyor? 

     1993 yılından beri yürütülen bilimsel, açık, paylaşımcı ve arkeologların aşina olduğu bir tanımla, unique  bir proje TAY. Anadolu ve Trakya’da günümüze kadar yapılmış yüzey araştırmaları ve kazılarla tespit edilmiş tüm arkeolojik yerleşmelerin kronolojik bir envanterinin çıkarıldığı, elde edilen verilerin basılı olarak ve internet ortamında herkesle paylaşıldığı TAY Projesi, tamamen bağımsız ve konusu, yapısı, uygulaması beraber değerlendirildiğinde, tüm dünyada ilk ve tek. Kulağa biraz iddialı gelse de, mütevazi bir ekibin, kişisel çabalar ve sınırlı olanaklarla sürdürdüğü bir proje için pek de abartılı değil. 

     Anadolu ve Trakya topraklarının barındırdığı, 400.000 yıl öncesine uzanan uygarlıklardan, bize miras kaldığı değil, emanet olduğu idrak edilmesi gereken kültür varlıkları, gerek doğal yollarla, gerekse de insan eliyle yoğun olarak süren ve arkeolojik yerleşmeler göz önüne alındığında yıkıcı etkisi olan faaliyetlere karşı ne yazık ki savunmasız durumdadır.

     Acilen önlem alınmasını gerektiren bu durum, neyin korunması gerektiğini bilmek için önce neyin varolduğunun bilinmesini gerektiriyor ve TAY Projesi’nin de temelinde yer alıyor. Şimdilik yapılabilecek en önemli çalışma olarak, kültürel emanetlere dair verilerin merkezi bir yapı içinde toplanması ve derlenmesini benimseyen proje, ayrıntılı bir yerleşme ve kültür envanteri oluşturup, sistemli bir belge arşivi hazırlıyor. Bu kültürel emanetlerin korunması için, BAY Projesi gibi yerel inisiyatifleri destekliyor ve onların ülke çapında yaygınlaşmasını hedefliyor. 

     Bursa Tarihöncesi Araştırmaları Hakkında Genel Bir Değerlendirme

     İç Anadolu ve Kuzey Mezopotamya’da yaklaşık 12 bin yıl önce, insanlar, yüz binlerce yıl sürmüş olan avcı-toplayıcı ve göçebe yaşam tarzını bırakıp, bugün Neolitik Çağ olarak adlandırdığımız, yerleşik yaşama ve daha sonrasında da temelinde tarım ve hayvancılık bulunan ve birkaç yüzyıl öncesine kadar egemen olmuş bir üretim biçimine geçiş yaptılar (Özdoğan 2002). Bu bölgelerde bir süre kendi kendine gelişen Neolitik, daha sonraki dönemlerde yayılmaya başladı. Bu aşamada Anadolu ile Balkanlar zaman zaman birbirleriyle ilişki kuran, zaman zaman da ilişkileri kesilen iki farklı bölge halindeydiler. Anadolu’dan Güney Marmara’ya gelen doğal yollar Marmara Denizi’ne ve daha sonrasında Trakya ve Balkanlar’a ulaşmadan önce Yenişehir ve İznik ovalarından geçer (Özdoğan 1985). Anadolu ile Balkanlar’ın arasındaki coğrafi konumu gereği Kuzeybatı Anadolu, tarihöncesi arkeolojisiyle, Anadolu-Balkan ilişkileriyle, Avrupa’nın neolitikleşmesiyle ilgili pek çok sorunun yanıtının bulunabileceği oldukça önemli bir bölgedir (French 1967) 

     Bursa’daki ilk arkeolojik araştırmalar 1930 ve 40’lı yıllarda K. Bittel ve İ. K. Kökten tarafından gerçekleştirilmiş ve daha sonra 1960’lı yıllarda onları J. Mellaart, C. Cullberg, D. French, 1980’li yıllarda da M. Özdoğan ve J. J. Roodenberg’in araştırmaları izlemiştir. Son yapılan araştırmalarda 1960’lardan beri bilinen buluntu yerlerine yalnızca üç adet yerleşme (Aktopraklık, Sırtyol ve Tepetarla) eklenmiştir. Bu, bölgenin geçmişte oldukça iyi araştırılmış olduğunu göstermektedir (Roodenberg 1995). Ancak şu da bir gerçektir ki, yapılan tüm araştırmalar genel olarak Neolitik Çağ ve sonrasına yöneliktir ve daha çok ovalarda gerçekleştirilmiştir (Thissen 2000). Bursa ilinde tarihöncesi döneme ait bilinen buluntu yerlerinin çoğu İznik ve Yenişehir havzalarındadır. 1987’de başlayan Ilıpınar kazılarıyla birlikte Bursa’nın arkeolojik geçmişinin yanında doğa tarihinin de ayrıntılı bir şekilde incelenmesine başlanmıştır. Bu çerçevede polen analizleri, jeomorfoloji, hayvan ve bitki kalıntıları analizleri yapılmıştır. Ayrıca Ilıpınar kazısı, Kuzeybatı Anadolu’nun Son Neolitik-İlk Kalkolitik Çağ kültürlerini açığa çıkardığı gibi, yıllar boyu göreceli kronoloji ile değerlendirilen Fikirtepe-Pendik kültürününde mutlak tarihlerle saptanmasını sağlamıştır (Harmankaya et al.: 1997). 1996-1997 ve 2000 yıllarında Ilıpınar kazı ekibi tarafından Yenişehir ovasındaki Menteşe Höyük kazılmaya başlanmıştır. 2004 Uluabat gölü yakınlarındaki Aktopraklık kazısı başlamıştır. 

     Bursa’da bilinen tarihöncesi yerleşmelerinin en eskileri Neolitik Çağ’a, yaklaşık sekiz bin yıl öncesine, tarihlenmektedir. Bu dönem genel olarak Fikirtepe kültürü olarak tanımlanmıştır. Bölgede Fikirtepe’den önce bilinen çanak çömlek türü olmaması ve Fikirtepe çanak çömleğinin birden bire gelişkin olarak ortaya çıkması, bölgeye dışarıdan geldiğini düşündürür (Thissen 2000). Kullanılan taş aletler yerel geleneklerle yapılır (Özdoğan 1985) ancak Ilıpınar’da bulunan obsidienlerin incelenmesi, obsidienlerin İç Anadolu’dan Niğde/Çiftlik ve Çankırı yörelerinden getirilmiş olduğunu göstermektedir (Bigazzi et al. 1995). İznik havzasına oranla İç Anadolu’ya daha yakın olan Yenişehir havzasındaki Menteşe Höyük’ten edinilen radyokarbon tarihlerinin İznik havzasındaki Ilıpınar’dan daha eskiye tarihlenmesi (Canew) de bölge Neolitik’inin İç Anadolu kökenine işaret etmektedir. Yenişehir ovasındaki Marmaracık, Menteşe Höyük ve Yenişehir II buluntu yerlerinin, günümüzde kurumuş olan eski bir gölün kıyısında olduğu bilinmektedir (Kayan 1995).  

     BAY Projesi 2004 Yılı Arazi Çalışmaları

     BAY Projesi’nin 2004 yılında gerçekleştirdiği arazi çalışması, kazı ve yüzey araştırmalarıyla elde edilen bilimsel sonuçlarının sınanması değil, bölgede daha önceden saptanmış buluntu yerlerinin çoğunun son kez araştırıldığı yaklaşık 20 yıllık bir zamanda nasıl bir tahribat sürecinden geçtiğiyle ilgilidir. Arazi çalışmaları, daha çok höyüklerin günümüzdeki durumlarının saptanması, yeniden belgelenmesiyle ve eğer varsa tahribat durumunun incelenmesiyle sınırlıdır. Bu BAY Projesi 2004 yılında başlattığı arazi çalışmalarının ilk etabında 6 ilçede, Neolitik Çağ’dan İlk Tunç Çağı’nın sonuna kadar olan 21 arkeolojik yerleşmeyi yeniden taramış, tahribatı belgelemiş, arkeolojik kalıntıların görsel bir arşivini oluşturmuş ve internet ortamında bilim dünyasının, yerel ve ulusal kamuoyunun ve tüm ilgililerin kullanıma açmıştır. 

     Bursa ili ve çevresinde gerçekleştirilen arazi çalışmaları sırasında taranan 21 arkeolojik yerleşme de saptanan tahribat türleri 19 tarım, 7 yapılaşma, 5 yol, 2 definecilik/kaçak kazı şeklindedir. Görünen o ki, kültür varlıklarımızı korumanın yolu öncelikle onları araştırmaktan, tanımaktan ve bu bilgiyi paylaşmaktan geçmektedir. BAY Projesi bu amaçla ürettici her türlü bilgiyi gerek kurumlarla gerekse kitlelerle paylaşmaya hazırdır.